Η πολυάριθμη μεσαία τάξη ως σταθεροποιητικός παράγων μεσότητας μεταξύ πολύ πλουσίων και πολύ φτωχών

 

Το ''κύριον'' της πόλεως

Αν οι φτωχοί,επειδή είναι οι περισσότεροι αριθμητικά,μοιράζονται τις περιουσίες των πλουσίων,αυτό δεν είναι άδικο? ''Καθόλου μα τον Δία'' ,θ'απαντούσε κάποιος,αν αυτό είναι απόφαση του σώματος που έχει την κυρίαρχη εξουσία.Αφού δημευθούν όλα κι οι περισσότεροι μοιραστούν τα πλούτη των λιγότερων,είναι φανερό ότι καταστρέφουν την πόλη.

...Η άποψη ότι το πλήθος πρέπει να έχει την κυρίαρχη εξουσία παρά οι άριστοι κι οι λίγοι,θα φαινόταν αποδεκτή με αρκετή δόση αλήθειας ίσως αλλά με κάποιες ενστάσεις.Γιατί οι πολλοί,αν και ξεχωριστά  καθένας τους δεν είναι σπουδαίος άντρας,ενδέχεται όταν συγκεντρωθούν,να είναι καλύτεροι απ'τον άριστο,όχι βέβαια ο καθενας χωριστά αλλά ως σύνολο,όπως ακριβώς συμβαίνει να είναι ανώτερα τα δείπνα που γίνονται με την συνεισφορά όλων όσοι συμμετέχουν,από εκείνα που γίνονται με τη συνεισφορά ενός μόνο ανθρωπου.

Καθώς είναι πολλοί,ο καθένας διαθέτει κάποια λίγη αρετή και φρόνηση,κι έτσι ενωμένοι οι πολλοί παρουσιάζονται σαν ένας άνθρωπος με πολλά πόδια και χέρια και με πολλές αισθησεις κι επομένως με ανάλογο ήθος και διάνοια.Γι'αυτό συνάγουν ασφαλέστερα συμπεράσματα οι πολλοί για τα μουσικά και τα ποιητικά έργα.Γιατί οι άνθρωποι  στη διαφορετικότητα τους κρίνουν διαφορετικό μέρος του έργου,στο σύνολο τους όμως κρίνουν το σύνολο του έργου.

...Οι πολλοί ως σύνολο στις συνελεύσεις αντιλαμβάνονται ικανοποιητικά τα πράγματα κι έχοντας επαφή με τους καλύτερους ωφελούν τις πόλεις τους.

...Ακόμη όμως κι όταν ορισμένα άτομα έχουν κάποια γνώση για μερικά έργα και τέχνες,η γνώση τους υπολείπεται εκείνη των ειδικών.Επομένως,σύμφωνα με το επιχείρημα αυτό,δεν θα ήταν σωστό το πλήθος να έχει κυριαρχικά δικαιώματα ούτε στις αρχαιρεσίες ούτε και στον έλεγχο των πολιτικών.

Ομως για ορισμένα πράγματα ή πράξεις δεν είναι ο κατασκευαστής ο μοναδικός και καλύτερος κριτής,αλλά μπορούν να κρίνουν τα έργα του και μη ειδικοί στη τέχνη του.Για παράδειγμα ένα σπίτι δεν το κρίνει μόνο ο κατασκευαστής αλλά καλύτερα το κρίνει ο χρήστης του και το χρησιμοποιεί ο οικονόμος.Επίσης το πηδάλιο του πλοίου το κρίνει καλύτερα ο πλοίαρχος απ'τον κατασκευαστή του και τα φαγητά του συμποσίου ο συνδαιτυμόνας κι όχι ο μάγειρας.

Αριστοτέλης για άμεση και αντιπροσωπευτική δημοκρατία

 

Στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών το βασικό ζητούμενο είναι να οριστεί το πολίτευμα ως προς τη φύση και τις μορφές του.Για ν'απαντηθεί όμως,λέει ο Αριστοτέλης,χρειάζεται ν'απαντηθούν προηγουμένως τα ερωτήματα τι είναι πολίτης και τι είναι πόλη.Ετσι,το ερώτημα για τον πολίτη εγκιβωτίζει τα δυο άλλα ερωτήματα για την πόλη και το πολίτευμα.Το πολίτευμα είναι σε θέση να το ορίσει επαρκώς ο Αριστοτέλης,αφού πρώτα ορίσει εκ νέου την πόλη,ο ορισμός της οποίας προϋποθέτει τον ορισμό του πολίτη/Πηνελόπη Τζιώκα- Ευαγγέλου

Επειδή η πόλη ανήκει στα σύνθετα πράγματα,οπως ακριβώς και κάθε άλλο πράγμα που είναι μια ολότητα αποτελούμενη από πολλά μερη,γίνεται φανερό ότι προηγείται η έρευνα για τον πολίτη,γιατί η πόλη αποτελείται από ένα πλήθος πολιτών.Συνεπώς,οφείλουμε να ερευνήσουμε ποιον πρέπει ν'αποκαλούμε πολίτη και ποιά είναι η φύση του πολίτη.

...Πολίτης με την ακριβέστερη σημασία της λέξης,ορίζεται κάποιος με βάση κυρίως το δικαίωμα του να μετέχει στη δικαστική και πολιτική εξουσία και με τίποτε άλλο.

...Με ποια κριτήρια υποχρεωνόμαστε να θεωρήσουμε την πόλη μια κι ενιαία?Οχι βέβαια με κριτήρια τα τείχη.

...Αν πάλι η πόλη είναι πράγματι κάποιο είδος κοινωνίας και υφίσταται ως κοινωνία πολιτών στη βάση μιας πολιτειακής οργάνωσης,τότε με λογικη αναγκαιότητα η πόλη δεν θα παρέμενε η ίδια,εφόσον μεταβάλλεται το πολίτευμα ως προς το είδος του και διαφοροποιείται.Κατ'αναλογία λέμε ότι ο χορός είναι διαφορετικός,πότε κωμικός και πότε τραγικός,αν κι οι άνθρωποι που τον αποτελούν είναι πολλές φορές οι ίδιοι.

Οι αρετές του πολίτη ως άρχοντα και ως αρχόμενου

Οπως ακριβώς ο ναυτικός αποτελεί μέλος του πληρώματος,το ίδιο ισχύει και για τον πολίτη.Αν και τα μέλη του πληρώματος δεν έχουν την ίδια αρμοδιότητα[ενας είναι κωπηλάτης,άλλος κυβερνητης,άλλος τιμονιέρης κ.λ.],γίνεται φανερό ότι ο ακριβής χαρακτηρισμός του καθενα συμπίπτει με την ειδικότητα του,όλοι όμως διέπονται το ίδιο από ένα κοινό γνώρισμα.Γιατί η ασφαλή ναυτιλία εξαρτάται απ'όλους αυτούς κι ο καθένας χωριστά αυτό επιθυμεί.

...Υπάρχουν περισσότερα είδη δούλων αφού κι οι εργασίες τους είναι περισσότερες.Ενα μέρος αυτών των έργασιών εκτελούν οι χειρώνακτες.Σε αυτούς συγκαταλέγεται και κάθε ανειδικευτος εργάτης.Γ'αυτόν τον λόγο σε μερικές πόλεις δεν είχαν δικαίωμα συμμετοχής στην εξουσία οι τεχνίτες παλιά,πριν εμφανιστεί το τελευταίο είδος δημοκρατίας.

...Δεν είναι δυνατόν να ασκεί κανείς σωστά την εξουσία,αν δεν την έχει υποστεί πρώτα.Ακριβώς αυτή είναι η αρετή του πολίτη,η γνωση δηλαδή και των δύο διαστάσεων της εξουσίας που αφορά ελεύθερους ανθρώπους.

...Ομως η άριστη πόλη δεν θα καταστήσει πολίτη τον εργάτη.Οσοι καταγίνονται με τέτοιες ασχολίες άμεσου βιοπορισμού,εργάζονται για χάρη ενός προσώπου κι είναι δούλοι.Εφόσον όμως παρέχουν στο σύνολο αυτού του είδους τις υπηρεσίες τους,είναι εργάτες και θήτες.

Κι αφού είναι τέτοιοι που είναι και δεν έχουν θεωρητικά τον ελεύθερο χρόνο να μορφωθούν και να νοιαστούν για κάτι άλλο πλην απο το μεροκάματο τους μεροδούλι μεροφάι,πως θα συμμετέχουν έχοντας το δικαίωμα να παρευρίσκονται στις εκκλησίες του δήμου?Οπως ακριβώς σε ένα καράβι όλοι δέχονται κι εκτελούν διαταγές με σκοπό την ασφαλή πλοήγηση τους απ'τον καπετάνιο μέχρι τον τελευταίο κωπηλάτη,γίνονται εν τοις πράγμασι άρχοντες και αρχόμενοι-χώρια που δεν χρειάζεται να βρίσκονται καθημερινώς στην εκκλησία του δήμου ή μπορούν να στέλνουν αντιπροσώπους των ειδικοτήτων τους.

Αντιθέτως θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οι ''άεργοι'' αριστοκράτες δεν έχουν το απόλυτο δικαίωμα στο άρχειν με μόνο τους προνόμιο τον ελεύθερο τους χρόνο που δεν είναι απαραίτητο να τους ωθεί στη θεωρητική μόρφωση αλλά και στις ''ακολασίες'' του άλογου μέρους της ''ψυχής'',ούτε και να μην πέφτουν θύματα δημαγωγών που καταστρέφουν τις δημοκρατίες καταντώντας τες οχλοκρατικές.

Οπως και να'χει,απο εδώ έχουμε την εμφάνιση γονιμοποιών σπερμάτων της αντιπροσωπευτικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας αλλά και την αλλοτρίωση του εργάτη που χρησιμοποίησε ο Μαρξ.

Σπαρτη και ολιγανθρωπία πολιτών

 

...Ουτε ένα πλήγμα δεν μπόρεσε να υπομείνει η Σπάρτη[Λεύκτρα/371 π.Χ.],καταστράφηκε όμως από ολιγανθρωπία.Στη διόρθωση της ανισότητας είναι κι ο νόμος σχετικά με την τεκνοποιία.Διότι ο νομοθέτης,επειδή θέλει να είναι όσο γίνεται πιο πολυάριθμοι οι Σπαρτιάτες,ενθαρρύνει τους πολίτες ν'αποκτήσουν όσο το δυνατόν περισσότερα παιδιά.Κι έχουν νόμο οι Σπαρτιάτες που απαλλάσσει απ'την στρατιωτική θητεία αυτόν που έχει τρεις γιους,ενώ αυτόν που έχει τέσσερις τον απαλλάσσει απ'τους φόρους.Είναι βεβαιως φανερό ότι όσο αυξάνεται ο πληθυσμός κι η γη είναι χωρισμένη κατ'αυτόν τον τρόπο[η γη στα χερια λίγων ανθρώπων με τα δύο πέμπτα να είναι σε γυναίκες λόγω προίκας που φυσιολογικά μεταβιβαζόταν στους απογόνους-μαλθουσιανός με αιτία εδώ ο Αριστοτέλης],αναγκαστικά οι φτωχοί θα πληθύνουν.

Πάσχουν όμως και οι σχετικές ,με τον θεσμό των εφόρων ρυθμίσεις.Διότι αυτός ο φορέας εξουσίας αποφασίζει για σημαντικές υποθέσεις,όμως μέλος του μπορεί να γίνει ο οιοσδήποτε άνθρωπος του λαού,ωστε πολλές φορές γίνονται μέλη αυτού του θεσμικού οργάνου πολύ φτωχοί άνθρωποι που λόγω της φτώχειας τους συνέβαινε να εξαγοράζονται.Γι'αυτό είναι καλύτερα άνθρωποι τυχαίοι να μην παίρνουν αποφάσεις με δική τους γνώμη αλλά με βάση γραπτούς κανόνες και νόμους.

Αυτός ο θεσμός εξουσίας βέβαια εξασφαλίζει την συνοχή του πολιτεύματος του ολιγαρχικού της Σπάρτης,διότι το πολίτευμα που πρόκειται να διατηρηθεί αλώβητο,πρέπει να θέλει τη συνέχεια της ύπαρξης και τη διατήρηση της ταυτότητας όλων των μερών της πολιτείας.

Προβλήματα παρουσιάζει όμως κι ο θεσμός της Γερουσίας.Ειναι αμφισβητήσιμο κατά πόσο είναι σωστό να έχουν οι άνθρωποι διά βίου την εξουσία ν'αποφασίζουν για μεγάλα ζητήματα,διότι όπως ακριβώς γερνάει το σώμα,γερνάει και το πνεύμα.Ακόμη φαίνεται ότι οι φορείς αυτού του θεσμού εξουσίας είναι πολύ επιρρεπείς στη δωροδοκία και πολλές δημόσιες υποθέσεις τις χειρίζονται ευνοιοκρατικά.Γι'αυτό θα ήταν καλύτερο να λογοδοτούν για τις πράξεις τους-πράγμα που όμως τώρα δεν συμβαίνει.

Αλλά κι η διαδικασία της κρίσης που ακολουθείται κατά την εκλογή των γερόντων είναι παιδαριώδης.Δεν είναι επίσης σωστό εκείνος που θα θεωρηθεί άξιος να καταλάβει το αξίωμα να προτείνει ο ίδιος τον εαυτό του ως υποψήφιο.Διότι εκείνος που είναι άξιος για το αξίωμα,είτε το θελει είτε δεν το θέλει,πρέπει να κυβερνάει.Αλλά τώρα ο νομοθέτης κάνοντας τους πολίτες φιλόδοξους,χρησιμοποιεί  το στοιχείο αυτό ως βάση για την εκλογή των γερουσιαστών.Διότι κανένας δεν θα διεκδικούσε ένα αξίωμα,αν δεν είχε τη σχετική φιλοδοξία.Και βεβαίως τα περισσότερα εκούσια εγκλήματα συμβαίνουν στους ανθρώπους από φιλοδοξία ή φιλαργυρία.

Κακή όμως είναι κι η νομοθετική κατασταση των Σπαρτιατών και σχετικά με τα δημόσια χρήματα.Διότι το δημόσιο ταμείο είναι άδειο,αφού είναι αναγκασμένοι να διεξάγουν μεγάλους πολέμους και δεν πληρώνουν τους φόρους,επειδή το μεγαλύτερο μέρος της γης ανήκει στους Σπαρτιάτες

Πλάτωνα εσύ ουτοπιστή

 

Να σκεφθούμε για την περιουσία και με ποιο τρόπο πρέπει να διευθετηθεί το θέμα για τους μελλοντικούς πολίτες της άριστης πολιτείας: να υπάρχει κοινοκτημοσύνη ή ιδιοκτησία;

 Ποιο είναι λοιπόν το καλύτερο σύστημα για την περιουσία; Πρέπει, έστω κι αν γυναίκες και τα παιδιά δεν είναι κοινά σύμφωνα με τους ισχύοντες νόμους, να θεσπιστεί κοινοκτημοσύνη μόνο για τα περιουσιακά στοιχεία; Δηλαδή τα κτήματα να είναι μεν τα περιουσιακά στοιχεία και χωριστά, ενώ η σοδειά να καταναλώνεται από κοινού (όπως γίνεται σε ορισμένα έθνη), ή αντίθετα η γη να είναι κοινή και να καλλιεργείται από κοινού,αλλά η σοδειά να μοιράζεται σε καθένα χωριστά σύμφωνα με τις ανάγκες του ή πάλι μήπως είναι καλύτερα τόσο η γη όσο και η σοδειά να είναι κοινά; 

Αν άλλοι είναι οι καλλιεργητές  και άλλοι οι ιδιοκτήτες τότε το θέμα είναι διαφορετικό και ευκολότερο,ενώ αν καλλιεργούν οι ίδιοι, τότε το θέμα της ιδιοκτησίας δημιουργεί περισσότερες δυσκολίες. Αν δεν μοιράζονται ίσα την εργασία και την απόλαυση, αλλά άνισα, τότε αναγκαστικά όσοι κοπιάζουν περισσότερο και παίρνουν λιγότερα θα διαμαρτυρηθούν εναντίον όσων κοπιάζουν λιγότερο και απολαμβάνουν περισσότερα.

Η κοινοκτημοσύνη παρουσιάζει λοιπόν διάφορες δυσκολίες. Το ισχύον σύστημα όμως , αν μάλιστα βελτιωθεί με χρηστά ήθη και σωστούς νόμους, θα γίνει πολύ καλύτερο,διότι θα συγκεντρώσει ό,τι καλό έχουν και τα δυο συστήματα, δηλαδή και της κοινοκτημοσύνης και της ατομικής ιδοκτησίας[συνεταιρισμοί μπορεί να υπάρξουν μόνο σε σύστημα ελεύθερης αγοράς και ποτέ το αντίστροφο].

Μέχρι ένα βαθμό πρέπει να υπάρχει κοινοκτημοσύνη, γενικώς όμως ισχύει ότι τις συγκρούσεις δεν τις προκαλεί το ιδιαίτερο ενδιαφέρον κάθε  ιδιοκτήτη,οποτε μάλλον θα μειωθούν όταν καθένας προσέχει τη δουλειά του. Μόνο για λόγους καλοσύνης υπάρχει κοινή χρήση. Όταν καθένας έχει  την περιουσία του δίνει ένα μέρος στους φίλους του και άλλα τα μοιράζεται από κοινού, όπως για παράδειγμα οι Λακεδαιμόνιοι χρησιμοποιούν ο ένας τους δούλους του άλλου σαν δικούς του, αλλά και τα άλογα και τα σκυλιά και αν τους λείψουν εφόδια σε ένα ταξίδι ικανοποιούνται με ότι βρίσκουν στα χωράφια στην εξοχή.

Είναι απερίγραπτο το πόση ευχαρίστηση προκαλεί σε κάποιον η σκέψη ότι κάτι. του ανήκει. Είναι φυσικό ν' αγαπάει κανείς τον εαυτό του, δεν είναι μάταιο . Δίκαια όμως κατακρίνεται και η ''φιλαυτία"και φιλαυτία δεν είναι να αγαπάμε τον εαυτό μας, αλλά να τον αγαπάμε πολύ περισσότερο από όσο πρέπει. Το ίδιο ισχύει και για τον φιλοχρήματο, μιας και όλοι οι άνθρωποι αγαπούν τα χρήματα.

Σωκρατη μου εσύ κοινωνικοπαθή

 

  Είναι ενδεχόμενο οι πολίτες να μοιράζονται μεταξύ τους και τα παιδιά και τις γυναίκες και τα αποκτήματα, όπως αναφέρεται στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα. Εκεί ο Σωκράτη ς υποστηρίζει ότι τα παιδιά, οι  γυναίκες και τα αποκτήματα πρέπει να είναι κοινά. Ποιο είναι λοιπόν προτιμότερο; Αυτό που ισχύει τώρα ή το σύμφωνο με το αναγραφόμενο στην Πολιτεία;

Παρουσιάζει πολλές δυσκολίες το να είναι οι γυναίκες ''κοινές για όλους"-άλλωστε και το για ποιαν αιτία ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι πρέπει να νομοθετηθεί αυτή η ρύθμιση δεν φαίνεται να προκύπτει από τα λεγόμενα του.Επιπλέον η ρύθμιση, όπως είναι διατυπωμένη, είναι αδύνατο να συμβιβαστεί και με τον ''σκοπό της πόλης" ούτε διευκρινίζεται πώς πρέπει να φτάσουμε ως εκεί. Η γνώμη μου είναι πως το καλύτερο είναι ολόκληρη η πόλη να είναι ενωμένη επειδή τούτο θέτει ως βάση κι ο Σωκράτης για το επιχείρημα του. Είναι ωστόσο φανερό πως όσο η πόλη εξελίσσεται και ενοποιείται, τόσο παύει να είναι πόλη,αφού από τη φύση της η πόλη είναι οι πολλοί.

Οταν επιδιώκει η πόλη να ενοποιηθεί, τότε γίνεται από πόλη οίκος κι από οίκος άτομο"  και μπορούμε να χαρακτηρίσουμε έναν τον οίκο και όχι μία την πόλη, και με τον ίδιο τρόπο ένα το άτομο και όχι έναν τον οίκο" έτσι, κι αν ακόμα κάποιος μπορεί να καταφέρει να ενοποιήσει την πόλη,δεν πρέπει να το κάνει, γιατί θα καταλύσει την πόλη.

Η πόλη δεν απαρτίζεται μόνο από πολλούς ανθρώπους , αλλά κι από διαφορετικούς. Άλλο είναι η πόλη κι άλλο η συμμαχία.. Αλλωστε δεν μπορεί όλοι να είναι ταυτόχρονα άρχοντες, αλλά εναλλάσσονται κάθε χρόνο ή με βάση άλλο χρονικό διάστημα. Έτσι καταφέρνουν να παίρνουν αξιώματα όλοι, όπως θα συνέβαινε αν οι παπουτσήδες και οι τεχνίτες άλλαζαν επάγγελμα και δεν παρέμεναν τα ίδια άτομα παπουτσήδες και τεχνίτες.

.Καταλήγουμε λοιπόν στο συμπέρασμα ότι η πόλη δεν μπορεί να είναι από τη φύση της  μία, όπως υποστηρίζεται, κι ότι εκείνο που λέγεται ότι είναι μέγιστο αγαθό για τις πόλεις τις καταλύει, ενώ εκείνο που ανήκει στον καθένα χωριστά σώζει τον καθένα. Το ότι όμως η αναζήτηση της πλήρους ενότητας δεν είναι το καλύτερο για την πόλη αποδεικνύεται και διαφορετικά. Ο οίκος έχει μεγαλύτερη αυτάρκεια από το άτομο, και η πόλη από τον οίκο, και τότε η πόλη αποκτά ύπαρξη, όταν η κοινωνία λόγω του κατάλληλου αριθμητικού μεγέθους α­ποκτά αυτάρκεια. Αν λοιπόν είναι προτιμότερο το αυταρκέστερο, τότε ο μικρότερος βαθμός ενότητας είναι προτιμότερος από τον μεγαλύτερο.

Κι αν ακόμα όμως τούτο το θεωρήσουμε το καλύτερο, δηλαδή το να είναι απολύτως ενοποιημένη η κοινωνία,  τούτο δεν αποδεικνύεται ακόμη κι όταν όλοι οι πολίτες ταυτόχρονα λένε το δικό μου και το όχι δικό μου διότι αυτό θεωρεί ο Σωκράτη ς απόδειξη της τέλειας ενότητας της πόλης. Η έννοια του «όλοι » είναι διττή. Αν υποθέσουμε ότι το «όλοι» σημαίνει τον καθένα χωριστά, τότε θα πραγματοποιόταν σε κάποιο βαθμό αυτό που επιδιώκει ο Σωκράτης (διότι κάθε πολίτης θα αποκαλούσε γιο του το ίδιο πρόσωπο και γυναίκα του το ίδιο πρόσωπο , παρομοίως για την περιουσία και όλα τα άλλα που ανήκουν στη μερίδα του). Στην πραγματικότητα όμως δεν θα χρησιμοποιούσαν την έκφραση ετούτη όσοι θα είχαν κοινές τις γυναίκες και τα παιδιά, θα έλεγαν «όλοι» , αλλά όχι ο καθένας χωριστά,όπως και η περιουσία θα ανήκε όχι σε καθένα χωριστά,αλλά σε όλους μαζί. Άρα είναι παραλογισμός να λένε «όλοι» (διότι το «όλοι» , το «και οι δύο πλευρές», το «περιττά» και το «άρτια» έχουν διφορούμενη έννοια και όταν χρησιμοποιούνται στους συλλογισμούς προκαλούν σύγχυση.. Το να λένε όλοι το ίδιο πράγμα με ετούτο τον τρόπο μπορεί να είναι καλό αλλά αδύνατο να γίνει-κι αν όλοι λένε το ίδιο πράγμα με άλλον τρόπο σε καμιάν περίπτωση δεν οδηγεί σε ομόνοια).ΒΙΒΛΙΟ Β

Δουλοκτησία

 

Όσοι ισχυρίζονται ότι η καλή κατάσταση της ψυχής κι οι σωστές πράξεις ή άλλο παρόμοιο είναι αρετές της ψυχής,εξαπατούν τον εαυτό τους"-πολύ πιο σωστά μιλούν όσοι απαριθμούν τις αρετές, όπως ο Γοργίας. Έτσι, όπως ο ποιητής λέει για τη γυναίκα, πρέπει να πιστέψουμε το ίδιο για όλες τις αρετές: «η σιωπή είναι στολίδι της γυναίκας» , ενώ για τον άντρα δεν είναι καθόλου στολίδι η σιωπή. Επειδή το παιδί είναι ανολοκλήρωτο, είναι φανερό ότι ­και η αρετή του δεν είναι δική του,δηλαδή δεν κρίνεται σε σχέση με την τρέχουσα κατάσταση του εαυτού του αλλά σε σχέση με τον σκοπό και τον καθοδηγητή του.Με τον ίδιο τρόπο σχετίζεται η αρετή του δούλου προς την αρετή του αφέντη. Είπαμε ήδη ότι ο δούλος είναι χρήσιμος για τις βιοτικές ανάγκες, άρα είναι φανερό ότι χρειάζεται και λίγη αρετή, τόση όση να μην τον αποσπά από τη δουλειά του ούτε η ακολασία ούτε η δειλία. 

Αν τούτο αληθεύει, θα μπορούσε κάποιος να ρωτήσει αν πρέπει να διαθέτουν αρετή και οι τεχνίτες. Πολλές φορές οι τεχνίτες ρέπουν προς την ακολασία και παραμελούν τη δουλεία τους ή μήπως διαφέρουν πολύ; Ο δούλος συμμετέχει στη ζωή του αφέντη, ενώ ο τεχνίτης είναι πιο μακριά και πρέπει να διαθέτει τόση αρετή, όση είναι και η δουλεία του, αφού ο χειρώνακτας έχει και κάποια συμμετοχή στην δουλεία. Κι ενώ ο δούλος βέβαια είναι από τη φύση του δούλος, κανείς όμως υποδηματοποιός ούτε κανένας άλλος τεχνίτης είναι από τη φύση του τεχνίτης. Αποδεικνύεται λοιπόν ότι την αρετή στον δούλο πρέπει να τη διδάξει ο αφέντης του, όχι όμως ως δάσκαλος για το πώς θα υπηρετεί καλύτερα ως δούλος, αλλά ως κύριος που νουθετεί.Γι' αυτό λένε ότι κάνουν πολύ άσχημα όσοι απαγορεύουν στους δούλους να σκέφτονται και υποστηρίζουν πως μονο με διαταγές πρέπει να τους αντιμετωπίζουν, γιατί οι δούλοι έχουν περισσότερη ανάγκη από νουθεσία απ' ό,τι τα παιδιά./Βιβλίο Α

Ακόμη και υπό το πρίσμα του ιστορικού αναχρονισμού,δύσκολα κάποιος μπορεί να δεχτεί το πατριαρχικό και δουλοκτητικό μοντέλο που υπερασπίζεται ο Αριστοτέλης.Εφόσον ο τεχνίτης  δεν είναι φύσει τεχνίτης αλλά η τέχνη του είναι επίκτητη,κάλλιστα κι ο ''εγκρατής και σωφρονισμένος'' δούλος,δηλ. ο φύσει κι όχι κατά νόμο δούλος,δύναται ν'ανέβει τάξη και να ξεφύγει απ'τη δουλεία του.

Απ'την άλλη όμως μπορεί κάποιος ν'αναρωτηθεί για το εαν οι υπηρετικές αρετές εργατών και δούλων δεν αντιπροσωπεύουν σε μεγάλο ποσοστό την ικανοποιηση με την κατάσταση τους και την έλλειψη φιλοδοξίας εκ μέρους τους.

Ας θυμηθούμε τον διάλογο Θρασύμαχου/Σωκράτη σχετικά με την εξουσία του άρχοντα που πρέπει να διαθέτει σε τέλειο βαθμό τις ηθικές αρετές[καθότι πρωτομάστορας]και την δυσανεξία των πολιτών ν'αναλαμβάνουν δημόσια πόστα:δεν είναι μόνο ίσως η εξουσία που διακατέχεται από ευδαιμονία αλλά και...

Eι ουν η φύσις μήτε ατελές ποιεί μήτε μάτην

 

Αν είναι έργο εκείνου που ξέρει ν'αποκτά περιουσία να εξετάζει πως μπορούν ν'αποκτηθούν τα χρήματα και η περιουσία,η περιουσία όμως κι ο πλούτος περιλαμβάνουν πολλά μερη,τοτε πρέπει να δούμε αν η γεωργία και γενικά η φροντίδα για την τροφή κι η απόκτηση της,είναι μερος της χρηματιστικής ή είναι ξεχωριστές τέχνες.

Βεβαίως υπάρχουν πολλά είδη τροφής,συνεπώς και πολλοί τρόποι ζωής τόσο των ανθρώπων όσο και των ζώων.Διότι δεν είναι δυνατόν να ζήσει κανείς χωρίς τροφή,με αποτέλεσμα οι διαφορετικες τροφές να γίνουν αιτία των διαφορετικών τρόπος ζωής των ζώων.

Ετσι,άλλα ζώα ζουν σε αγέλες κι άλλλα μεμονωμένα αναλόγως προς το συμφέρον τους σχετικά με την τροφή,αφού άλλα απ'αυτά είναι σαρκοφάγα,άλλα φυτοφάγα κι άλλα παμφάγα.Η φύση λοιπόν καθόρισε τον τρόπο ζωής τους με βάση την ευκολία και τον τρόπο ζωής τους με βάση την ευκολία και τον τρόπο εξεύρεσης της τροφής τους.

Επειδή δε κάθε ζώο απ'την ίδια του την φύση δεν ευχαριστιέται με τα ίδια πράματα αλλά στο καθένα αρέσουν διαφορετικά πράγματα,υπάρχουν διαφορές στον τρόπο ζωής ακόμη κι ανάμεσα στα ίδια τα σαρκοφάγα και στα ίδια τα φυτοφάγα.

...Τόσοι είναι λοιπόν περίπου οι τρόποι διαβίωσης του ανθρώπου που στηρίζονται σε αυτόνομη φυσική εργασία και δεν εξασφαλίζουν την τροφή με την ανταλλαγή προϊόντων και το λιανικό εμπόριο:ο νομαδικός,ο ληστρικός,ο αλιευτικός,ο θηρευτικός και ο γεωργικός.Αλλοι δημιουργούν συνδυαστικά έναν δικό τους τρόπο ζωής και ζουν ευχάριστα συμπληρώνοντάς τον ελλιπέστερο τρόπο ζωής,στον βαθμό που συμβαίνει να έχουν ελλείψεις ως προς την αυτάρκεια.

Κάτι ανάλογο γίνεται και με τους άλλους τρόπους ζωής,ζουν δηλαδή τη ζωή που τους υπαγορεύουν  ανάγκες τους.Οσα ζώα γεννούν έχουν μέσα τους για τα νεογέννητα τροφή,αυτό δηλαδή  που ονομάζουμε γάλα,για κάποιο χρονικό διαστημα.Είναι λοιπόν εξίσου φανερό ότι κι αυτό ισχύει και για τα ενήλικα ζώα,οπότε πρέπει να δεχτούμε ότι τα φυτά υπάρχουν χάριν των ζώων και τα τα ζώα χάριν των ανθρώπων-και τα ήμερα ζώα υπάρχουν και για άλλη χρήση πέραν της τροφής και πάντως τα περισσότερα άγρια ζώα υπάρχουν για την διατροφή του ανθρώπου και για άλλη ωφέλεια,ήτοι για γίνονται απ'αυτα ρούχα και άλλα εργαλεία.

Αν λοιπόν η φύση δεν κάνει τίποτα ατελές και τίποτα χωρίς σκοπό,τότε πρέπει η φύση να τα έχει δημιουργήσει όλα χάριν των ανθρώπων.

Και φαίνεται ότι ο αληθινός πλούτος αποτελείται απ'αυτά τα πράγματα.Διότι η αυτάρκεια τέτοιων αγαθών που είναι απαραίτητα για μια καλή ζωή,δεν είναι απεριόριστη διότι υπάρχει όριο,όπως ακριβώς και για τις άλλες τέχνες...

Αριστοτέλης και Χομπς

 

0 σχετικισμός,ο εκλεκτισμός,η αμφισβήτηση του ορθολογισμού και των θεμελίων του διαφωτισμού που είναι ο καταγωγικός λόγος της νεωτερικότητας,είναι μια τρέχουσα υπόθεση με σημαντικές πρακτικές επιπτώσεις.Τα αυτονόητα αφενός μεν αίρονται,αφετέρου δε επιστρέφουν μ'έναν πιο απλοϊκό κι ολιστικό τρόπο/ Ε.Βενιζέλος

Πάσα πόλις φύσει/Δημ. Παπαδής/εκδόσεις Ζήτρος

Κάθε πόλις είναι ένα φυσικο οικοδόμημα.Μια απ'τις πιο σημαντικές διαφορές ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Χομπς,όσον αφορά την πολιτική τους φιλοσοφία,αναφέρεται στη φύση της πολιτικής κοινότητας.Ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι η πολιτική κοινότητα,η πόλις,είναι μια φυσική οντότητα όπως ένα ζώο ή ένας άνθρωπος,γράφουν κσένοι μελετητές.Δεν υπάρχει βέβαια καμιά απολύτως αμφιβολία ότι ο Αριστοτέλης ποτέ δεν ισχυρίσθηκε ότι η πόλις είναι μια φυσική οντότητα,όπως ένα ζώο ή ένας άνθρωπος.

Αριστοτέλης/Βιβλίο Α:

Σύμφωνα με την φυσική τάξη των πραγμάτων,η πόλη είναι πιο σημαντική απ'την οικία ή τον καθένα μας κι απ'την οικία μας[πρότερον δε τη φύσει πόλις ή οικία και έκαστος ημών έστιν].Διότι το όλον οπωσδήποτε υπερέχει έναντι του μέρους καθότι,αν νεκρωθεί όλο το σώμα,τότε δεν υπάρχει ούτε πόδι ούτε και χέρι παρά μόνο κατ'όνομα

Ολων δε των πραγμάτων η ταυτότητα καθορίζεται από το έργο που επιτελούν και τις δυνατότητες που έχουν,ώστε αν δεν προσδιορίζονται απ'αυτά τα στοιχεία,δεν πρέπει να λέμε ότι είναι τα ίδια παρά μόνο κατ'όνομα.

Οτι λοιπόν η πόλη είναι μια φυσική πραγματικότητα και πιο σημαντική από το κάθε άτομο είναι φανερό[ότι μεν ουν η πόλις και φύσει και πρότερος ή έκαστος,δήλον].

Οικονομική/πολιτική ελευθερία.Αριστοτέλης/Φρίντμαν

Και τω τους ηγεμονικούς αυτών εισάγειν εις την πολιτείαν και τους μεν φιλοτίμους[φιλόδοξους,φίλους των τιμών]μη αδικείν

[Πολιτικά,βιβλίο 5-κι αφού έχει προηγηθεί αναφορά στη μεταβολή των πολιτευμάτων εξαιτίας της μεταβολής των εισοδημάτων]:
Κοινή πολιτική αρχή σε πολίτευμα είναι να μην αποκτά κανείς πολύ μεγάλη υπεροχή διαταράσσοντας έτσι την ισορροπία των δυνάμεων,αλλά αντίθετα η επιδίωξη μάλλον να είναι να δίνονται αξιώματα μικρά σε δικαιοδοσία αλλά μεγάλα σε διάρκεια,ή μικρά σε διάρκεια αλλά μεγάλα σε δικαιοδοσία.
...Για τους ίδιους λόγους[συγκεντρωμένη μεγάλη δύναμη στα χέρια ολίγων],χρειάζεται να παρθούν μέτρα προστασίας απο την ευημερία κάποιας τάξης της πόλης.Αυτό θεραπεύεται με την ανάθεση πάντοτε των έργων και των αξιωμάτων στις αντίθετες παρατάξεις και με την επιδίωξη να συγκερασθεί το πλήθος των απόρων με εκείνο των ευπόρων ή να ενισχυθεί η μεσαία τάξη.
Είναι πολύ σημαντικό κάθε είδος πολιτεύματος να οργανωθεί κατά τέτοιο τρόπο και με τους νόμους και με τους άλλους ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥΣ ΘΕΣΜΟΥΣ,ώστε να μην είναι δυνατόν οι άρχοντες ν'αποκομίζουν υλικά κέρδη.

Φρίντμαν,η σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής ελευθερίας:Η βασική απειλή για την ελευθερία είναι η δυνατότητα της εξουσίας ν'ασκεί καταναγκασμό,είτε αυτή η εξουσία βρίσκεται στα χέρια ενός μονάρχη,ενός δικτάτορα,μιας ολιγαρχίας είτε στα χέρια μιας στιγμιαίας πλειοψηφίας.Η προστασία της ελευθερίας απαιτεί την εξάλειψη μιας τέτοιας συγκέντρωσης εξουσίας στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό και την αποκέντρωση και τον καταμερισμό όποιας εξουσίας δεν μπορεί να εξαλειφθεί-ένα σύστημα ελέγχου και ισορροπιών.Απομακρύνοντας την οργάνωση της οικονομικής δραστηριότητας απο τον έλεγχο των πολιτικών αρχών,η αγορά εξαλείφει αυτή την πηγή καταναγκαστικής εξουσίας.Επιτρέπει στην οικονομική ισχύ να ελέγχει,αντί να ενισχύει την πολιτική εξουσία.

Κι αυτή η οργάνωση πρέπει να τηρείται στα ολιγαρχικά κυρίως πολιτεύματα.Γιατί οι πολλοί δεν αγανακτούν τόσο,επειδή αποκλείονται απο την εξουσία,αντίθετα μάλιστα ευχαριστιούνται,εαν κάποιος τους αφήσει ν'ασχολούνται με τις δικές τους υποθέσεις,όσο αγανακτούν,αν νομίζουν ότι οι άρχοντες κλέβουν το δημόσιο ταμείο,διότι τότε τους δυσαρεστούν και τα δύο:γιατί αποκλείονται κι απο τα πολιτικά αξιώματα και απο τα κέρδη.Ετσι,μ'έναν και μόνο τρόπο ενδέχεται να συνυπάρχουν δημοκρατία και αριστοκρατία,μόνο εαν κάποιος επινοούσε έναν τέτοιο συνδυασμό.Γιατί τότε θα ήταν δυνατόν και οι επιφανείς και το πλήθος να έχουν και οι δύο όσα επιθυμούν.Διότι είναι δημοκρατική αρχή το δικαίωμα όλων να μετέχουν στην εξουσία,ενώ το να κατέχουν την εξουσία μόνο οι επιφανείς είναι αριστοκρατική αρχή κι άρα η συνύπαρξη τους θα συμβεί μόνο στην περίπτωση που θα είναι αδύνατο να πλουτίσει κάποιος απο την άσκηση της εξουσίας.
Γιατί οι φτωχοί δεν θα επιζητούν αξιώματα,αφού δεν θα τους αποφέρουν κανένα υλικό κέρδος,αλλά αντίθετα θα προτιμούν τις ιδιωτικές τους ασχολίες,ενώ οι πλούσιοι θα είναι σε θέση ν'αναλαμβάνουν τα αξιώματα αυτά,καθώς δεν έχουν καμιά ανάγκη απο τα δημόσια χρήματα.
[ή όπως το θέτει ο Σωκράτης στη πολιτεία του κοινοκτημονόφρονας Πλάτων:Το ν'αγαπά κανείς την αρχή για τα κέρδη που μπορούν να βγουν απ'αυτή,θεωρείται κι είναι τωόντι επονείδιστο πράγμα.
Γι'αυτό λοιπόν και οι άριστοι δεν επιζητούν την τιμή της εξουσίας,ούτε τη θέλουν για να ωφεληθούν χρήματα απ'αυτήν.Γιατί δεν επιθυμούν ούτε φανερά να παίρνουν μισθό και να τους λένε μισθωτούς,ούτε κρυφά να σφετερίζωνται τα δημόσια και να λέγονται κλέφτες.Ούτε πάλι την επιζητούν για την τιμή,επειδή δεν είναι φιλόδοξοι.Πρέπει λοιπόν να υπάρχει επιτακτική ανάγκη,ή ο φόβος καμιάς τιμωρίας,για να το αποφασίσουν ν'αναλάβουν εκουσίως μιαν αρχή,και γι'αυτό καταντά να θεωρείται επονείδιστο πράγμα το ν'αναδέχεται κανείς εκουσίως μιαν αρχή,χωρίς να του το επιβάλει κάποια ανάγκη-Ποιά ανάγκη,καλοκάγαθε και καβαλάρη ροζ συννεφιού,Σωκράτη?Το να παίρνουν έστω κι έναν μισθό οι άριστοι,το αποκλείεις:Εαν αυτοί οι άριστοι τυγχάνει να μην είναι εύποροι,μια τέτοια ''ανιδιοτελή''αβελτηρία,θα υπηρετήσει το συμφέρον του...ισχυροτέρου,αυτού που δεν έχει ανάγκη μισθοσυντήρησης.Εαν πουλάνε στο πόπολο ''άμισθη αντιϊδιοωφέλεια'',θα τα πάρουν κάτω απο το τραπέζι.Κι αν δεν συμβαίνει τίποτα απο τα δυο κι είναι πράγματι ταγμένοι στην υπηρέτηση των συμφερόντων των''ασθενεστέρων'',ν'αρνηθούν και τις τιμές για τη προσφορά τους.Τους δε ακερδώς άρχειν τιμάς είναι δει νενομοθετημένας τοις ευδοκιμούσιν/Αριστοτέλης.
Κι η μεγαλύτερη τιμωρία γι'αυτόν,όταν δεν θέλει να κυβερνήσει ο ίδιος,είναι να κυβερνάται απο άλλους χειρότερους του.Κι απ'αυτό τον φόβο είναι που αναλαβαίνουν την αρχή οι άριστοι,όταν την αναλαβαίνουν,κι όχι επειδή επιζητούν σαν ένα πράγμα καλό για τον εαυτό τους,ούτε για να καλοπεράσουν απο την εξουσία,αλλά επειδή απο ανάγκη τη δέχονται,αφού δεν έχουν να την αναθέσουν σε άλλους καλυτέρους και όμοιους τους-Οχι,δεν...το κάνουν και για το καλό του εαυτού τους όταν κινδυνεύουν απο την εξουσία των χειρότερων,ο φόβος τους δεν είναι...αυτοσυντήρηση].

Διατηρούνται επίσης τα πολιτεύματα,όχι μόνο γιατί βρίσκονται μακριά απ'ότι τα φθείρει,αλλά μερικές φορές και γιατί είναι κοντά,διότι απο το φόβο της κατάλυσης οι πολίτες αγκαλιάζουν σφιχτότερα το πολίτευμα.Επομένως,όσοι φροντίζουν για το πολίτευμα χρειάζεται να δημιουργούν αιτίες φόβου για να διαφυλάγουν άγρυπνα το πολίτευμα οι πολίτες κι έτσι να κάνουν τους μακρινούς κινδύνους να ΦΑΙΝΟΝΤΑΙ κοντινοί/Αριστοτέλης.

Κάντε την υπεράσπιση ριζοσπαστικών σκοπών αρκούντως αποδοτική,κι η προσφορά υπερασπιστών θα είναι απεριόριστη.
Η ελευθερία υπεράσπισης μη δημοφιλών σκοπών δεν απαιτεί να είναι μια τέτοια υπεράσπιση ανέξοδη.Αντιθέτως,καμιά κοινωνία δεν θα ήταν σταθερή αν η υπεράσπιση της ριζοσπαστικής αλλαγής ήταν ανέξοδη,πόσο μάλλον επιχορηγούμενη.Είναι απολύτως αρμόζον οι άνθρωποι να κάνουν θυσίες για να υπερασπίζονται σκοπούς στους οποίους πιστεύουν βαθιά.Μάλιστα,είναι σημαντικό να περιφρουρείται η ελευθερία μόνο για ανθρώπους που είναι πρόθυμοι να επιδείξουν αυταπάρνηση,αλλιώς η ελευθερία εκφυλίζεται σε ασυδοσία και ανευθυνότητα.Το ουσιώδες είναι το κόστος υπεράσπισης μη δημοφιλών σκοπών πρέπει να είναι ανεκτό κι όχι απαγορευτικό.



...Στις δημοκρατίες εξάλλου είναι αναγκαίο ν'αντιμετωπίζονται οι εύποροι με μετριοπάθεια,όχι μόνο δηλαδή να μη γίνεται αναδασμός των ιδιοκτησιών τους αλλά ούτε των εισοδημάτων τους,κάτι που σε μερικά πολιτεύματα συμβαίνει χωρίς να γίνεται αντιληπτό.
Τα ριζοσπαστικά κινήματα στις καπιταλιστικές κοινωνίες,κατά κανόνα υποστηρίζονται απο λίγα πλούσια άτομα που έχουν πειστεί-ακόμη κι απο έναν Ενγκελς.Πρόκειται για έναν ακόμη ρόλο της ανισότητας του πλούτου στην περιφρούρηση της πολιτικής ελευθερίας που σπάνια επισημαίνεται-ο ρόλος του ευεργέτη.
...Σε μια κοινωνία της ελεύθερης αγοράς,αρκεί να υπάρχουν τα κονδύλια.
...Το μόνο που χρειάζεται είναι να πειστούν λίγοι πλούσιοι άνθρωποι να χρηματοδοτήσουν τη προπαγάνδα μιας ιδέας.Μάλιστα,δεν χρειάζεται καν να πειστούν άνθρωποι ή οικονομικά ιδρύματα με διαθέσιμα κονδύλια.Αρκεί να πειστούν ότι η προπαγάνδα μπορεί να είναι οικονομικά επιτυχημένη:ότι η εφημερίδα ή το περιοδικό ή το βιβλίο ή όποιο άλλο εγχείρημα θα φέρει κέρδος.

Στην αντίθετη περίπτωση[της συγκέντρωσης πολιτικών δικαιοδοσιών],αν δόθηκαν όλες οι δικαιοδοσίες μαζί,να μην αφαιρούνται κιόλας όλες μαζί αλλά βαθμιαία.Κυρίως μάλιστα να γίνεται προσπάθεια να κατευθύνονται οι άνθρωποι σύμφωνα με τους νόμους,έτσι ώστε κανείς να μην εμφανίζεται με συγκεντρωμένη μεγάλη δύναμη στα χέρια του εξαιτίας είτε φίλων είτε πλούτου.
Η εν ελλάδι πλειοψηφούσα μαρξιστική φιλολογία βλέπει στην αριστοτελική συντεταγμένη νομοκρατία,αποσύνδεση της απο το κράτος δικαίου,όπου το κράτος δικαίου ισούται με...την πρόνοια και την''φροντίδα''των πολιτών:Διαχωρίζοντας τους νόμους απο το ''δίκαιο''[ή αλλιώς''κοινωνική δικαιοσύνη''],η διαφύλαξη του πολιτεύματος γίνεται αυτοσκοπός κι αποσυνδέεται η εξέλιξη της οικονομικής,πολιτικής και πολιτισμικής ζωής του συνόλου ανεξαρτήτως των μεταβολών στο εσωτερικό-μέλη του συνόλου.Κι αυτές οι μεταβολές είναι πάντα...επικεντρωμένες-υπερσυγκεντρωτικές,έχουν μια αιτία:''την εκμετάλλευση''των πολλών απο τους λίγους.

Η οικονομική εξουσία μπορεί να είναι ευρέως αποκεντρωμένη.Δεν υπάρχει κανένας νόμος διατήρησης που να ορίζει ότι η ανάπτυξη νέων κέντρων οικονομικής ισχύος γίνεται σε βάρος των υπαρχόντων κέντρων./Φρίντμαν
Ετσι,[όταν οι φτωχοί δεν θα επιζητούν αξιώματα κι οι πλούσιοι θ'αναλαμβάνουν αμισθί πολιτικά αξιώματα]θα συμβεί οι άποροι να γίνονται εύποροι,επειδή αφοσιώνονται στις ασχολίες τους,και οι επιφανείς να μην κυβερνιούνται απο τυχαία πρόσωπα./Αριστοτέλης
Η πολιτική εξουσία,απ'την άλλη,είναι δύσκολότερο ν'αποκεντρωθεί.Μπορούν να υπάρχουν πολυάριθμες μικρές ανεξάρτητες κυβερνήσεις.Είναι όμως πολύ πιο δύσκολο να διατηρηθούν πολλά ισοδύναμα μικρά κέντρα πολιτικής εξουσίας σε μια ενιαία μεγάλη κυβέρνηση,απ'ότι να υπάρχουν πολλά κέντρα οικονομικής ισχύος σε μια ενιαία μεγάλη οικονομία.
Μοιάζει να υπάρχει κάτι σαν σταθερό σύνολο πολιτικής εξουσίας προς κατανομή.Κατά συνέπεια,αν η οικονομική εξουσία συνδυάζεται με την πολιτική,ο συγκεντρωτισμός μοιάζει σχεδόν αναπόφευκτος.Απο την άλλη,αν η οικονομική εξουσία παραμένει σε άλλα χέρια απ'ότι η πολιτική εξουσία,μπορεί να λειτουργεί ως έλεγχος κι ως αντιστάθμισμα της τελευταίας.

Αυτά δεν θεραπεύονται μόνο με την...πολιτική ανάθεση των έργων και των αξιωμάτων στις αντίθετες παρατάξεις,μιας οργάνωσης που πρέπει να τηρείται κυρίως στα...ολιγαρχικά πολιτεύματα[όπου οι πολλοί είναι αποκλεισμένοι απο την εξουσία,κι όταν οι δημοκρατικοί ξεσηκωθούν θα:ο γαρ επί του πλήθους ζητούσιν οι δημοκρατικοί,το ίσον,τούτο επί των ομοίων ου μόνον δίκαιον αλλά και συμφέρον εστίν.Διό εαν πλείους ώσιν εν τω πολιτεύματι,πολλά συμφέρει των δημοτικών νομοθετημάτων,ίνα πάντες οι όμοιοι μετέχωσιν/Αριστοτέλης.

Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι η πολιτική και η οικονομία είναι ξεχωριστοί τομείς και εν πολλοίς δεν συνδέονται μεταξύ τους.Οτι η ατομική ελευθερία είναι πολιτικό πρόβλημα κι η υλική ευημερία οικονομικό πρόβλημα,κι ότι οποιοδήποτε είδος πολιτικής οργάνωσης μπορεί να συνδυαστεί με οποιοδήποτε είδος οικονομικής οργάνωσης

Αριστοτέλης:μικροδαπάνες

Εαν γνωρίζουμε τους λόγους για τους οποίους φθείρονται τα πολιτεύματα,γνωρίζουμε και τους λόγους για τους οποίους διατηρούνται,γιατί τα αντίθετα γεννούν τα αντίθετα τους και η φθορά είναι το αντίθετο της διατήρησης.Ετσι λοιπόν,στα πολιτεύματα με το σωστό συνδυασμό στοιχείων,επιβάλλεται περισσότερο απ'οτιδήποτε άλλο να προσέχουν πως να μη γίνονται καθόλου παρανομίες ΚΑΙ ΚΥΡΙΩΣ ΝΑ ΕΜΠΟΔΙΖΟΥΝ ΤΗ ΜΙΚΡΗ ΠΑΡΑΝΟΜΙΑ,γιατί η μικρή παρανομία εισχωρεί στα πολιτεύματα ΑΝΕΠΑΙΣΘΗΤΑ σαν τις μικρές δαπάνες που,όταν επαναλαμβάνονται συχνά,εξανεμίζουν τις περιουσίες.Η δαπάνη βέβαια θεωρείται ασήμαντη,αφού γίνεται τμηματικά.
Ετσι οι επαναλαμβανόμενες μικροδαπάνες οδηγούν σε λογικό σφάλμα,όμοιο με το σφάλμα του σοφίσματος:''Αν το καθένα μέρος είναι μικρό,τότε και το σύνολο είναι μικρό.Αυτό βέβαια είναι σωστό απο μια άποψη,απο μια άλλη όμως όχι,γιατί το όλο και το σύνολο δεν είναι κάτι μικρό,αλλά αποτελούνται απο μικρά μέρη.[Τρόποι προστασίας των πολιτευμάτων:Πολιτικά,βιβλίο 5].

Οι''μικροδαπάνες''-πελατειακές σχέσεις-προνόμια που απο τη στιγμή που δίνονται σε όσους πιέζουν με τη ψήφο τους θα πρέπει να δοθούν και σε όσους υπόλοιπους πιέσουν,ώστε να είναι''όλοι''ευχαριστημένοι[πράγμα που δεν είναι δυνατόν να συμβεί σε καμιά κοινωνία,καθώς πάντα σε κάθε κοινωνία θα υπάρχουν άνθρωποι που τις ''συμβασιοποιημένες οφειλές'' τους προς τη κοινωνία τις εξοφλούν αποκλειστικά και μόνο με τις δικές τους ικανότητες και τον μόχθο τους-κοινώς,δεν καταδέχονται να εκβιάζουν,λόγω αξιοπρέπειας,αυτά που μπορούν να κερδίσουν απο μόνοι τους].Γνωρίζοντας το αυτό οι πολιτικοί,σε ένα σύστημα κοινοβουλευτικής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας,που είναι το κατεξοχήν πολίτευμα συνδυασμού όλων των στοιχείων,θεωρούν ότι οι ψηφοθηρικά κατατμημένες παροχές σε όσους ομαδοποιημένα τις απαιτούν,στο σύνολο τους δεν θα επιφέρουν ζημιογόνες συνέπειες στο υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο που μαζί με τις πάντα φωνασκούντες διαμαρτυρόμενους αποτελεί το όλον.

Ομάδες ανθρώπων που δεν καταδεχονται προνόμια εις βάρος των συμπολιτών τους, δεν είναι μόνο αναγκαστικά όσες καταφέρνουν μόνο με ιδία μέσα να ευημερούν,αλλά και όσες δεν δύνανται περίπου αναγκαστικά λόγω πελατειασμού και κλειστών επαγγελμάτων.

Γι'αυτό το''ανεπαισθήτως'' των μικροδαπανών, γράφει κι ο Φ.Μπαστιά[Νόμος]:
 Οταν ο νόμος κι η ηθική είναι αντίθετοι μεταξύ τους,ο πολίτης εμπρός στη φριχτή επιλογή είτε να χάσει το ηθικό του αισθητήριο,είτε να χάσει το σεβασμό του για το νόμο.
...Ο νόμος μπορεί να πάρει έναν απο τους τρεις αυτούς δρόμους:Οι λίγοι αρπάζουν απ'τους πολλούς-Ολοι αρπάζουν απ'όλους-Κανένας δεν αρπάζει απο κανένα.
...Εαν το ειδικό προνόμιο της κυβερνητικής προστασίας απο κάθε ανταγωνισμό-ή μονοπώληση-δινόταν μόνο σε μια ομάδα,αυτή η πράξη έννομης αρπαγής θα ήταν τόσο εμφανής,ώστε δεν θα μπορούσε να κρατήσει πολύ.Αυτός είναι ο λόγος που βλέπουμε όλες τις προστατευμένες δραστηριότητες να συνδέονται με βάση μια κοινή ιδεολογία.Φτάνουν μέχρι το σημείο του να οργανώνονται έτσι,ώστε να φαίνεται ότι περιλαμβάνουν όλους τους εργαζόμενους.Ενστικτωδώς αντιλαμβάνονται ότι η έννομη αρπαγή αποκρύπτεται,όταν γενικεύεται.

Αλλά το θέμα με την ανεπαίσθητη πελατοκρατια κι ειδικά με τους λαϊκιστές πολιτικούς της μεταπολίτευσης,δεν είναι θέμα αυστηρά "οικονομικό ( ή όπως και με την ιερή αγελάδα των κρατικών δαπανών,η ζημιά σε χρήμα ''φαίνεται'' μετά την προκληθείσα καταστροφή].

Πάρτε παράδειγμα τις φωτιές, υπό το πρίσμα του εμπρησμού από αμέλεια κι όχι της οργανωμένης μαφίας των εμπρησμών για λογαριασμό των λόμπι της " κλιματικής κρίσης": Χρειάζεται τα μίντια κι οι πολιτικές " προστασίες "κάθε φορά που φυσάει παραπάνω,να εκδίδουν χάρτες επικινδυνότητας - η πελατειακή ατιμωρησία κάνει τον κάθε μαλακα που δεν... βλέπει το άστατο των συνθηκών,να κάνει τις εργασίες του με χρήση φωτιάς, μετά να συλληφθεί ( εάν συλληφθεί),να ταιστει δωρεάν για λίγο χρόνο σε κανά Κορυδαλλό και μετά να φτερουγίσει πάλι λεφτερος από βάσανα κι υποχρεώσεις σε εφορίες...

Αντι-τελεολογικό το κέρδος?

Η ανταλλαγή ξεκίνησε απο μια φυσική κατάσταση,απο το γεγονός δηλαδή ότι οι άνθρωποι είχαν κάποια πράγματα άλλοτε σε μεγαλύτερη κι άλλοτε σε μικρότερη ποσότητα απ'ότι πράγματι χρειάζονταν.

...η τέχνη ανταλλαγής αγαθών έχει τη θέση της  όταν η κοινωνία είναι μεγάλη.Τα μέλη των ευρύτερων κοινωνιών που ζούσαν διασκορπισμένοι είχαν στη διάθεση τους πολλά αγαθά κι ο καθένας για λογαριασμό του διαφορετικά,απο τα οποία ένα μέρος έπρεπε να γίνει αντικείμενο ανταλλαγών σύμφωνα με τις ανάγκες,όπως κάνουν ακόμη και τώρα πολλοί βαρβαρικοί λαοί στις ανταλλαγές.Δηλαδή ανταλλάσσουν αποκλειστικά και μόνο χρήσιμα αγαθά με άλλα που είναι εξίσου χρήσιμα,όπως π.χ. κρασί με σιτάρι.Μια τέτοια ανταλλαγή ούτε αφύσικη είναι ούτε αποτελεί κάποιο είδος της Χρηματιστικής[γινόταν μόνο για να καλυφθούν τα κενά της φυσικής αυτάρκειας].Απ'αυτήν όμως προήλθε κατά φυσική συνέπεια η Χρηματιστική.Οταν η ανάγκη για βοήθεια απο τους ξένους γινόταν όλο και μεγαλύτερη με τις εισαγωγές προϊόντων που οι άνθρωποι είχαν ανάγκη και τις εξαγωγές προϊόντων που πλεόναζαν,δημιουργήθηκε η αναγκαστικά η χρήση νομισμάτων.

...Οταν απο τις αναγκαίες ανταλλαγές δημιουργήθηκε το νόμισμα,γεννήθηκε ένα άλλο είδος της Χρηματιστικής,δηλαδή η Καπηλική που αρχικά πρέπει να είχε μια απλή μορφή ,όμως σιγά σιγά μέσα απο την εμπειρία γινόταν όλο και πιο περίτεχνη μ'έναν πάντοτε σκοπό:απο που και πως πρέπει να κάνει κανείς τις ανταλλαγές για να πετύχει το μεγαλύτερο κέρδος

... Απο μια άποψη φαίνεται αναγκαίο να υπάρχει όριο σε κάθε μορφή πλούτου.Στην πράξη όμως βλέπουμε να συμβαίνει το αντίθετο.Διότι όλοι όσοι ασχολούνται με το εμπόριο προσπαθούν ν'αυξήσουν τα χρήματα τους όσο γίνεται περισσότερο.Διότι παρόλο που και οι δυο μορφές της χρηματιστικής έχουν το ίδιο αντικείμενο[απόκτηση πλούτου]διαφέρει ο τρόπος που χρησιμοποιεί η καθεμιά τους ως προς τη διαχείριση του.Γι'αυτό μερικοί πιστεύουν ότι αυτός ο σκοπός είναι το έργο της Οικονομικής και επιμένουν στην άποψη ότι ή πρέπει να διατηρούν τα χρήματα τους ανέπαφα ή να τ'αυξάνουν συνεχώς.Και η αιτία αυτής της άποψης είναι η έγνοια τους απλώς και μόνο για την επιβίωση κι όχι για την καλή ζωή.Κι επειδή η λαχτάρα της ζωής είναι απεριόριστη,επιθυμούν να είναι απεριόριστα και τα μέσα που συμβάλλουν στην ικανοποίηση της.Αλλά κι όσοι επιδιώκουν την καλή ζωή αναζητούν ότι παρέχει σωματικές απολαύσεις με αποτέλεσμα,επειδή κι αυτό φαίνεται να συνάπτεται με την περιουσία,όλη τους η φροντίδα περιστρέφεται γύρω απο την απόκτηση χρημάτων.Κι επειδή η απόλαυση έγκειται στην υπερβολή,οι άνθρωποι αναζητούν την τέχνη που εξασφαλίζει την υπερβολή της απόλαυσης.Και,αν δεν μπορούν  να την εξασφαλίσουν με τη χρηματιστική,προσπαθούν να την εξασφαλίσουν με άλλον τρόπο,χρησιμοποιώντας κάθε δεξιότητα αλλά κατά τρόπο ενάντια στη φύση. 

Διότι έργο της ανδρείας δεν είναι ν'αποφέρει χρήματα αλλά να εμπνεύσει θάρρος,ούτε έργο της στρατηγικής και της ιατρικής είναι τα χρήματα,αλλά της πρώτης η νίκη και της δεύτερης η υγεία.Εκείνοι όμως όλες αυτές τις δεξιότητες και αρετές τις κάνουν μέσα απόκτησης χρημάτων,ωσάν να είναι αυτός ο μοναδικός σκοπός,προς τον οποίο πρέπει να κατευθύνονται τα πάντα.

...Αυτή η χρηματιστική έχει δυο μορφές:η μία είναι  η Καπηλική κι η άλλη η Οικονομική. Κι η μεν δεύτερη είναι αναγκαία και αξιέπαινη,ενώ η πρώτη-τέχνη της ανταλλακτικής-δικαίως επικρίνεται[διότι δεν ανάγεται  στη φύση αλλά στις συναλλαγές των ανθρώπων]Πάρα πολύ εύλογα λοιπόν μισείται η τοκογλυφία,επειδή η περιουσία προέρχεται απο το ίδιο το χρήμα κι όχι απο τη χρήση του,για την οποία και δημιουργήθηκε.

...Πρόκειται για ένα τέχνασμα πλουτισμού,που το αποδίδουν στον Θαλή τον Μιλήσιο.Διότι ενώ όλοι τον κορόιδευαν για τη φτώχεια του,επειδή τάχα αυτό αποδείκνυε ότι η φιλοσοφία του ήταν πρακτικά ανώφελη,εκείνος λένε ότι κατάλαβε με τη βοήθεια της αστρολογίας ότι η χρονιά θα ήταν πλούσια σε ελαιοπαραγωγή,κι ενώ ήταν ακόμη χειμώνας,αφού εξοικονόμησε λίγα χρήματα,έδωσε προκαταβολή σε όλα τα ελαιουργεία της Μιλήτου και της Χίου και τα νοίκιασε με λίγα χρήματα,επειδή κανείς δεν προσέφερε περισσότερα. 

Οταν ήρθε η ώρα της συγκομιδής κι αναζητούνταν πολλά ελαιουργεία ξαφνικά και συγχρόνως,τα υπενοικίασε με τους όρους που ήθελε και συγκέντρωσε πολλά χρήματα κι έτσι απέδειξε ότι οι φιλόσοφοι,αν θέλουν,μπορούν ευκολα να πλουτίσουν,αλλά δεν επιδιώκουν αυτόν τον σκοπό.Τέτοιος όμως είναι ο χαρακτήρας της χρηματιστικής τέχνης,να δημιουργεί δηλαδή κανείς μονοπώλιο.Ετσι αγόρασε κάποιος στη Σικελία,στον οποίο κάποιοι είχαν καταθέσει χρήματα,όλο το σίδερο απο τα μεταλλεία σιδήρου.Οταν όμως μετά απ'αυτό ήρθαν οι έμποροι απο τα άλλα εμπορικά κέντρα,πουλούσε μόνον αυτός,χωρίς όμως ν'ανεβασει πολύ την τιμή.Στα πενήντα τάλαντα,κέρδισε εκατό./ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ-ΠΟΛΙΤΙΚΑ,ΒΙΒΛΙΟ Α

 Η Αριστοτελική τελεολογία είναι ο σκοπός της φύσης του όντος,απο τον οποίο έλκονται απο την ίδια τους τη φύση.Κι οι σωματικές απολαύσεις αποτελούν οντολογικώς λαχτάρα της ίδιας της ζωής,έστω και καθ'υπερβολήν.

Η τέχνη της χρηματιστικής εξελίχτηκε βάσει του σκοπού της,βελτιώνοντας τα μέσα που οδηγούν σ'αυτόν τον σκοπό.Υλιστικός σκοπός?Eγγενής''μεταπραγμάτωση''των κόπων του ανθρώπου σε κέρδος κι άνεση,ενώ η βελτίωση των μέσων δίνει τη δυνατότητα σε περισσότερους ανθρώπους να επιτύχουν ή έστω να κυνηγήσουν προσπαθώντας αυτόν τον σκοπό.
Η άλλη εναντίωση του,είναι ότι με το κυνήγι χάνεται το μέτρο της απλής αυτάρκειας,που αρκείται στα απαραίτητα,ανοίγοντας έτσι δρόμους για άλλες ασχολίες,πιο κοντινές στην Αριστοτελική ''αρετή''.Ομως πρώτον,ο Αριστοτέλης ονομάζει...βαρβαρικούς τους λαούς που δεν έχουν περάσει απο το στάδιο της ανταλλαγής στο στάδιο του νομίσματος,κι άρα δεν έχουν καταφέρει να εισάγουν αυτό που τους λείπει,ούτε να εξάγουν αυτό που τους περισσεύει σε μεγάλη κλίμακα.Αρα με τις ανταλλαγές βασικών ειδών διατροφής εξασφαλίζουν την διατήρηση της φυσικής αυτάρκειας,αλλά κάτι τους λείπει για να ονοματιστούν πολιτισμένοι...
Μέσα σ'αυτό το πλαίσιο εμπορικών συναλλαγών των αγορών,εφευρέθηκε και το''νόμισμα εκ νομίσματος'',ο τόκος[δηλ.το κέρδος,ασχέτως εάν ο δανειστής κερδίζει άκοπα-''αφύσικα''.Τα κεφάλαια του μπορεί να είναι αποταμιεύσεις απο εμπορικές εργασίες[διατήρηση των χρημάτων τους ανέπαφα κυνηγώντας την αύξηση τους].Εφόσον ο δανειζόμενος τα αξιοποιήσει σωστά,μπορεί να κερδίσει απο εκεί που δεν θα κέρδιζε τίποτα όντας απένταρος.

Ο Θαλής εξοικονόμησε λίγα χρήματα για να νοικιάσει τα ελαιουργεία[οκ,πρέπει και να...δανείστηκε είναι πολλά τα ελαιουργεία δύο πόλεων για να τα σκουπίσεις με εξοικονόμηση]κι απ'αυτά πλούτισε.Η κριτική του Αριστοτέλη δεν στρέφεται κατά της φούσκας,σύγχρονο- διαχρονικό γνώρισμα του καπιταλισμού,αλλά αντιθέτως κατά της...επιτέλεσης του σκοπού της χρηματιστικής:Καλή ζωή εξασφαλίζεται,αλλά όχι σύμφωνη με το Αριστοτελικό ευ ζην.Στο ότι αυτή η καλή ζωή συνάπτεται με την περιουσία,συνοδεύει και την ενοχλητική μερικές φορές επιδεικτική κατανάλωση των πλουσίων.Αλλά γι'αυτό φταίει το καθαυτό χρήμα?Μπορείς ν'αγοράσεις πέντε μπουκάλια κρασί και να καλέσεις δυο εταίρες,μπορείς και να πας σε πέντε θεατρικές παραστάσεις και ν'αγοράσεις άλλα τόσα βιβλία.
Απο την άλλη,ο Αριστοτέλης δέχεται ότι η ενασχόληση με τα δημόσια κοινά προϋποθέτει ελεύθερο χρόνο και πνευματική ανάπτυξη,πράγματα που δεν έχουν οι τεχνίτες κι οι χειρωνάκτες.Και το εμμονικό κυνήγι για κέρδη βέβαια δεν αφήνει χρόνο,γιατί δεν υπάρχει όριο.Επιπλέον όμως καταδικάζεται και το αφύσικο του καθ'εαυτού σκοπού για αύξηση κερδών,σε αντίθεση με την αυτάρκεια που π.χ. αρκείται στο να γεμίζει το στομάχι της.Οριο όμως είναι το στομάχι του καθενός.[απο την ίδια του τη φύση ο άνθρωπος δεν ευχαριστιέται με τα ίδια πράγματα].

Κακό όριο σίγουρα είναι το μονοπώλιο.Στη περίπτωση του Θαλή αυτό έγκειται σε αποκλειστική πληροφόρηση,την οποία όμως την εξασφάλισε το γενικότερο...μονοπώλιο της αστρολογίας,διότι δεν γίνονται εύκολα πολλοί αστρολόγοι...Ναι μεν ο Θαλής''πλούτισε'',όμως νοίκιασε τα ελαιουργεία με λίγα χρήματα που κανείς-εκτός απ'αυτόν- δεν πρόσφερε περισσότερα[οι ενοικιάζοντες στον Θαλή κέρδισαν τη στιγμή που κανείς δεν πρόσφερε περισσότερα κι έχασαν γιατί απλά ο κάθε ένας μόνος του δεν είχε στη κατοχή του όλα τα ελαιουργεία] κι επιπλέον εξυπηρέτησε μιαν αυξημένη ζήτηση,απ΄την οποία οι υπενοικιάζοντες βγάλαν κι αυτοί κέρδος,χώρια ότι πήρε την εκδίκηση του με εργαλεία της αγοράς,αφού απέδειξε ότι μπορεί να πλουτίσουν κι όσοι...δεν το θέλουν αλλά το επιδιώκουν[η επιδίωξη του κέρδους ευνοεί ανεπαισθήτως τη κοινωνία και ''κάποιες φορές'' κι αυτές είναι οι συχνότερες].Βέβαια ο Θαλής δεν πήρε ρίσκο:μονοπωλιακή η πληροφόρηση ,απουσία ανταγωνισμού.
Ο μονοπωλιακός αγοραστής σιδήρου στη Σικελία[στον οποίο κάποιοι είχαν καταθέσει χρήματα,εν είδει μετοχών,ίσως?]πουλούσε''μόνο αυτός'' ,όταν έμποροι απο άλλα εξωσικελικά κέντρα εμφανίστηκαν.Πως πουλούσε?Μη ανεβάζοντας τη τιμή.Διπλασίασε το κέρδος του εξυπηρετώντας πελάτες που επωφελήθηκαν των χαμηλότερων τιμών.Βέβαια ο Διόνυσος των Συρακουσών τον ξαπέστειλε,αλλά δεν του κατέσχεσε τα κέρδη...Εννοείτε ότι τα κατατεθημένα χρήματα θα μπορούσαν επίσης να είναι''νόμισμα εκ νομίσματος''.Επίσης εδώ υπάρχει και ρίσκο[σε αντίθεση με τον Θαλή],καθότι επιτρεπόταν η πρόσβαση στην αγορά σιδήρου και σε άλλους εξωχώριους εμπόρους.
Η εξυπηρετική ενδελέχεια του εμπορίου είναι το χρήμα-νόμισμα και παραμένει χρήμα στα χέρια,είτε είναι νόμισμα εκ νομίσματος είτε νόμισμα εκ εμπορίου,πάντα υπό το πρίσμα του αριστοτελικου διαχωρισμού χρηματιστική/καπηλική κι όχι υπό το πρίσμα αποταμίευση κεφάλαια/δανεικά